Cộng hòa Síp đang trên lộ trình gia nhập khu vực Schengen sau khi báo cáo đánh giá kỹ thuật của Liên minh Châu Âu (EU) được trình lên Ủy ban Schengen có thẩm quyền. Các nguồn tin thân cận cho biết EU đã đưa ra đánh giá tích cực, khẳng định Đảo Síp đã sẵn sàng về mặt kỹ thuật để tham gia đầy đủ vào khối Schengen.

Đánh giá này đã tách biệt hoàn toàn các yếu tố kỹ thuật khỏi những phức tạp chính trị trên hòn đảo – vốn xuất phát từ tình trạng chia cắt và sự hiện diện của các Căn cứ Quân sự Anh. Trong khi EU lo ngại các yếu tố này có thể ảnh hưởng đến an ninh nội khối, phía Nicosia khẳng định chúng không tạo ra bất kỳ rủi ro di cư hay mối đe dọa nào khác cho Liên minh.

Quyết định cuối cùng về việc Đảo Síp có được gia nhập khối Schengen hay không giờ đây sẽ dịch chuyển về Hội đồng Châu Âu, nơi các quốc gia thành viên sẽ đưa ra lựa chọn mang tính chính trị. Nicosia dự kiến sẽ tận dụng tối đa kết quả đánh giá kỹ thuật tích cực này, kết hợp với lập luận rằng việc gia nhập không gian chung sẽ là động lực thúc đẩy giải quyết các vấn đề chính trị nội bộ của Đảo Síp. Họ nhấn mạnh tư cách thành viên sẽ đóng vai trò như một công cụ hòa bình, thay vì tạo ra cảm giác về một biên giới cứng giữa vùng tự do và vùng bị chiếm đóng.

Một nguồn tin tại trụ sở EU chia sẻ với tòa soạn rằng bản báo cáo dài 60 trang do các quan chức châu Âu soạn thảo công nhận các biện pháp kiểm soát hiện tại tại Vùng đệm Green Line (Đường Xanh) là hoàn toàn phù hợp. Dù vậy, báo cáo nhấn mạnh các biện pháp này cần được quy định chi tiết và rõ ràng hơn trong luật pháp EU, dựa trên Quy định Đường Xanh (Green Line Regulation) và Nghị định thư 10 của Hiệp ước Gia nhập của Cộng hòa Síp. Đối với các Căn cứ Quân sự của Anh, các quan chức quyết định cần phải tăng cường phối hợp tác chiến để đảm bảo mức độ an ninh chống di cư bất hợp pháp và các mối đe dọa trật tự công cộng đạt chuẩn EU.

Nicosia không lo ngại điều này sẽ tạo ra hình ảnh một biên giới cứng, đồng thời lưu ý rằng vị thế mang tính pháp lý của Vùng đệm Green Line sẽ không bị ảnh hưởng bởi các biện pháp kiểm soát sắp tới.

Nỗ lực ngoại giao chuyển hóa thành quyết định chính trị

Các thông tin liên quan chỉ ra rằng ngay sau khi nhận được đánh giá kỹ thuật từ EU, bà Philippa Karsera Christodoulides – Giám đốc Cơ quan đặc trách Schengen thuộc Bộ Ngoại giao Đảo Síp – đã chuẩn bị một bản ghi nhớ nội bộ và mô tả giai đoạn hiện tại là "rất then chốt". Bà Karsera Christodoulides khuyến nghị cần có một nỗ lực ngoại giao phối hợp, kiên trì và chặt chẽ để biến những tiến bộ kỹ thuật mà Đảo Síp đạt được thành một quyết định chính trị từ các nước thành viên, qua đó bật đèn xanh cho hòn đảo gia nhập Schengen.

Sự chấp thuận về mặt chính trị này hiện là mục tiêu cốt lõi của Nicosia. Quốc gia này kỳ vọng các thành viên EU sẽ thông qua tư cách thành viên đầy đủ trong khối Schengen của Síp, bất kể việc giải quyết các tranh thích chính trị trên đảo có được hoàn tất trước đó hay không.

Một nguồn tin ngoại giao EU giấu tên nhận định rằng Đảo Síp đang đi đúng hướng để trở thành thành viên đầy đủ của Schengen, tuy nhiên từ chối đưa ra dự báo về quyết định chính trị cuối cùng của các quốc gia thành viên. Nguồn tin này cũng giữ thái độ trung lập về các biện pháp kiểm soát có thể yêu cầu tại các trạm kiểm soát, cũng như nhu cầu thiết lập một cơ chế tương tự như cơ chế đang áp dụng tại các sân bay và cảng biển của Cộng hòa Síp. Một cơ chế như vậy có khả năng tạo ra cảm giác về một biên giới cứng, điều có thể tác động đến triển vọng và khuôn khổ giải quyết các vấn đề chính trị tại đây.

Dẫu vậy, nhiều nguồn tin khẳng định Nicosia tin rằng không có lý do gì phải lo ngại. Trong bản ghi nhớ nội bộ của Bộ Ngoại giao, Cơ quan đặc trách Schengen chỉ ra rằng không cần phải có bất kỳ thay đổi nào trên thực địa. Một nguồn tin am hiểu sâu sắc xác nhận nội dung bản ghi nhớ của bà Philippa Karsera Christodoulides hoàn toàn trùng khớp với các chi tiết trong báo cáo đánh giá của EU, nhấn mạnh rằng công tác kiểm soát dọc theo Vùng đệm Green Line và tại các điểm trung chuyển được đánh giá là vô cùng thỏa đáng, cùng hệ thống giám sát xuất sắc.

Cơ quan này cũng kỳ vọng trạng thái pháp lý của Vùng đệm Green Line sẽ giữ nguyên, đồng nghĩa với việc bất kỳ ai đang di chuyển hợp pháp hiện tại sẽ tiếp tục được duy trì quyền lợi đó dưới quy chế Schengen.

Bộ Ngoại giao Đảo Síp cũng đưa ra phản biện trước những lo ngại về việc gia nhập Schengen khi chưa giải quyết xong các vấn đề nội bộ sẽ tạo ra biên giới cứng. Cơ quan này lập luận rằng việc hội nhập toàn diện vào không gian Schengen thực chất sẽ thúc đẩy tiến trình tìm kiếm giải pháp cho các vấn đề của hòn đảo, đồng thời khôi phục hoàn toàn quyền tự do đi lại trong toàn bộ khu vực cho tất cả công dân Síp. Bộ khẳng định đây không phải là rào cản, mà là một công cụ vì hòa bình và tiến bộ mà Đảo Síp quyết tâm khai thác.

Vấn đề Vùng đệm Green Line

Liên quan đến khu vực Vùng đệm Green Line, các nguồn tin tại trụ sở EU chỉ ra rằng báo cáo của các quan chức châu Âu công nhận tính hiệu quả của các biện pháp kiểm tra nhân thân hiện đang được thực hiện tại các điểm giao cắt. Báo cáo tái khẳng định lập trường pháp lý chính xác rằng Vùng đệm Green Line không phải là biên giới ngoài của EU, mặc dù né tránh đề cập đến hệ quả tâm lý về một biên giới cứng nếu Síp tham gia Hiệp ước Schengen trước khi các tranh chấp chính trị được giải quyết.

Báo cáo của EU mô tả hệ thống giám sát tại Vùng đệm Green Line là đáng tin cậy và tiên tiến về mặt công nghệ. Báo cáo gợi ý rằng các biện pháp tại các điểm giao cắt nên được định nghĩa rõ ràng và chi tiết hơn dưới khung luật pháp EU, dựa trên Nghị định thư 10 của Hiệp ước Gia nhập và Quy định Đường Xanh.

Về vấn đề này, bản ghi nhớ nội bộ của Cơ quan đặc trách Schengen nêu rõ mục tiêu của việc định nghĩa chi tiết theo yêu cầu của EU nhằm mang lại sự chắc chắn, rõ ràng và nhất quán hơn về mặt pháp lý. Bộ Ngoại giao lưu ý rằng một giải pháp pháp lý đã được thúc đẩy sau các cuộc thảo luận giữa Cộng hòa Síp, Ủy ban Châu Âu cùng các cơ quan pháp lý của Hội đồng và Ủy ban Châu Âu.

Các Căn cứ Quân sự của Anh

Đối với các Căn cứ Quân sự của Anh, báo cáo của EU kêu gọi cập nhật và thắt chặt hơn nữa mối quan hệ hợp tác với các cơ quan quản lý của Cộng hòa Síp để đáp ứng các tiêu chuẩn thực thi đầy đủ của Schengen. Việc nâng cấp này áp dụng cho các hoạt động kiểm tra tại hai trạm kiểm soát do Căn cứ Anh quản lý, cũng như hoạt động di chuyển của các nhân sự quân sự Anh cùng gia đình họ trong không gian Schengen một khi Đảo Síp chính thức gia nhập.

Bản ghi nhớ của Bộ Ngoại giao cho biết các cơ quan chức năng của Síp và ban quản lý Căn cứ Anh đã bắt đầu đưa ra các quyết định nhằm xử lý các vấn đề ưu tiên này, nằm trong lộ trình hướng tới tư cách thành viên Schengen đầy đủ. Một nguồn tin từ EU cũng xác nhận Nicosia đã thông báo cho Brussels về các kế hoạch phối hợp với phía Căn cứ Anh nhằm nâng cấp và tăng cường mối quan hệ hợp tác này.

Bước tiến lớn hướng tới mục tiêu tối thượng của Nicosia

Kết quả đánh giá kỹ thuật tích cực được xem là một bước tiến mang tính bước ngoặt đối với Cộng hòa Síp, dù chặng đường phía trước vẫn cần sự đồng thuận chính trị từ các quốc gia thành viên. Theo quy trình chuẩn, Nicosia hiện có thể phản hồi hoặc đưa ra các giải trình bổ sung liên quan đến báo cáo, đặc biệt là về các phức tạp địa chính trị và tiến trình hợp tác với các Căn cứ Quân sự Anh. Sau đó, các cuộc tham vấn chính trị về việc hội nhập toàn diện sẽ chính thức bắt đầu trong Hội đồng Châu Âu.

Tính từ năm 2021, Đảo Síp đã giải quyết thành công 120 khuyến nghị trên khắp 6 lĩnh vực thuộc bộ quy tắc Schengen – một nỗ lực được ghi nhận chi tiết trong báo cáo dài 60 trang của EU. Báo cáo kết luận Síp đã sẵn sàng về mặt kỹ thuật và đưa ra cái nhìn lạc quan về các vấn đề còn tồn đọng, cho thấy chúng đang trong quá trình được giải quyết triệt để.

Nhận diện được việc chuẩn bị kỹ thuật đã hoàn tất và kết quả cuối cùng phụ thuộc vào đòn bẩy chính trị tại Hội đồng, Nicosia đã chủ động đẩy mạnh các nỗ lực ngoại giao. Chính phủ đang nhấn mạnh vai trò chiến lược của Đảo Síp trong các chiến dịch sơ tán khu vực và lịch sử hỗ trợ nhân đạo cho các quốc gia thành viên cùng các đối tác chiến lược tại một vùng địa chính trị vốn nhiều biến động.

Về khía cạnh trục xuất và hồi cư, báo cáo của Ủy ban Schengen xếp Đảo Síp đứng thứ ba về mức độ hiệu quả trong khối, ghi nhận 11.600 trường hợp hồi cư vào năm 2025 so với chỉ 1.000 trường hợp vào năm 2020. Báo cáo cũng chỉ ra Síp đã lấp đầy các lỗ hổng trong chính sách thị thực trước đây bằng cách hoàn thành 42 khuyến nghị và hoàn tất các đợt thử nghiệm cho Hệ thống Thông tin Thị thực (VIS) mới.

Bên cạnh đó, Ủy ban Schengen lưu ý rằng Cảnh sát Síp đã khai thác toàn diện Hệ thống Thông tin Schengen (SIS) trong khoảng ba năm qua, cho thấy bước tiến đáng kể trong việc ứng dụng các hệ thống thông tin và phát triển công cụ kỹ thuật. Dù Ủy ban vẫn kỳ vọng có thêm những cải thiện đối với văn phòng SIRENE và Điểm tiếp nhận thông tin một cửa (Single Point of Contact), Bộ Ngoại giao Đảo Síp khẳng định các nội dung này đều đã được xử lý một cách thỏa đáng.